За веру і зямлю

Жывучы ў ЗША ён да сённяшніх дзён прымае самы актыўны ўдзел у жыцці беларускай дыяспары ў гэтай вялікай краіне. Спачатку ўзначальваў беларускі студэнцкі рух, пасля беларускі хор у Нью-Йорку, цяпер выдае газеты „Царкоўны Пасланец” і „Навіны з роднае Сьвятыні”, з’яўляецца сакратаром кансісторыі Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы ў ЗША.

— Спадар Барыс, у Беларусі сёння больш ведаюць пра Вашага бацьку — беларускага святара Хведара Данілюка чым пра Вас. Раскажыце, калі ласка, крыху пра сябе, пра Ваша дзяцінства і юнацтва.

— Людзей цэняць па заслугах. Мой бацька быў нацыянальным і царкоўным дзеячам, а я толькі работнікам на нацыянальнай ніве, якой аддаў усё сваё жыццё.

Нарадзіўся я 5 красавіка 1923 года ў вёсцы Старыя Дзевяткавічы на Слонімшчыне, дзе мой бацька ў той час быў святаром. Дзіцячыя і пачатак хлапцоўскіх гадоў прайшлі ў Наваельні Навагрудскага павета і ў Парэччы Слонімскага павета, куды духоўныя ўлады перакідалі майго бацьку і дзе я наведваў пачатковыя польскія школы.

Наведваючы сельскія школы, я шчыра сябраваў з сялянскімі дзецьмі і часта бываў у хатах маіх сяброў, ды гэтак і знаёміўся з нялёгкім сялянскім жыццём.

Далей, пачынаючы з восені 1933 года, я вучыўся ў пачатковай школе ў Слоніме, а з восені 1935 г. да канца 1939 г. — у польскіх гімназіях у Слоніме і ў Баранавічах. За тое, што польская ўлада праследавала майго бацьку, я хутка загарэўся беларускім патрыятызмам і за гэта ў гімназіях меў нямала непрыемнасцей.

На вялікі жаль, не толькі з маім беларускім патрыятызмам, але і з мінулай бацькавай нацыянальнай дзейнасцю, давялося таіцца і пасля далучэння ў 1939 годзе Заходняй Беларусі да СССР.

Пры савецкай уладзе на малой парафіі ў Гавенавічах, куды польскія ўлады былі заслалі майго бацьку, пражыць было цяжка. Таму сям’я наша ў канцы 1939 года пераехала ў бацькава роднае сяло Сурынку, што на Слонімшчыне, дзе бацька ўзяў парафію з дзвюма цэрквамі і чатырма малымі вёскамі. Разам з гэтым бацька меў і гаспадарку на трох з паловаю гектарах спадчыннае зямлі, ды ўпрасіўся жыць у старую цётчыну хату з глінянаю падлогай.

Але і ў гэтым, як здавалася, зацішку, савецкая ўлада не дала бацьку спакою: на парафію пачалі накладаць вялікія падаткі, на якія ўрэшце не было адкуль узяць грошай, а своечасовая неаплата каралася арыштам і высылкай. Таму, адчуваючы немінуючы бацькаў і матулін арышт, ды мой вываз у Сібір ці ў Казахстан, я вясною 1940 года пакінуў навуку ў дзесяцігодцы і пачаў дапамагаць бацьку на гаспадарцы, а таксама вучыўся самастойна далей па танных савецкіх падручніках.

Арыштаваць майго бацьку і вывезці нас саветы не паспелі, бо ўлетку 1941 года пачалася вайна і на Беларусь прыйшлі немцы.

— І ў сям’і Данілюкоў пачаліся новыя выпрабаванні?

— Гэта так. Тым не менш у пачатку восені 1941 года я ўладкаваўся на працу сакратаром у школьны інспектарат у Слоніме, а ўзімку 1942 года перайшоў на пасаду сакратара ў Беларускую Самапомач. Акрамя гэтага спяваў у хоры Антона Валынчыка, быў танцорам у танцавальным гуртку, а таксама ўдзельнічаў у драматычным гуртку, які існаваў пры Слонімскім Народным Доме.

Школьны інспектарат у Слоніме адразу правёў беларусізацыю школ, былі беларусізаваны таксама мясцовая і павятовая адміністрацыі. Аднак у горадзе заставалася моцным польскае падполле, якое выдавала немцам беларусаў як камуністаў. Ды і паліцыю немцы да канца ўпорыста пакідалі ў польскіх руках.

Але найбольшым усё ж няшчасцем для нашых людзей хутка сталі савецкія партызаны, якія рабавалі сялян і здзекаваліся над імі, а таксама нападалі на немцаў каля вёсак. Гэтым самым яны правакавалі нацыстаў на крывавыя расправы над нявіннымі мірнымі людзьмі. А каб не партызанка, беларусы, як і чэхі, маглі б з малымі стратамі дачакацца канца нямецкай акупацыі і вяртання савецкай улады.

— Спадар Барыс, калі Вы згадалі праз свайго бацьку, дык раскажыце пра яго больш падрабязна. Мне вядома, што ён у 1920 годзе прымаў удзел у Слуцкім антыбальшавіцкім паўстанні...

— Мой бацька, айцец Хведар, ці як у нас казалі Тодар Данілюк, нарадзіўся 25 жніўня 1887 года ў вёсцы Сурынка Жыровіцкае воласці Слонімскага павета. Ягоны бацька Васіль быў інвалідам расійска-турэцкае вайны 1877-1878 гадоў і гаспадаркай у асноўным займалася маці Агрыпіна. Яна гадавала яшчэ ў курнай хаце пяцёра дзяцей.

Зямлі было мала і таму на аднаго з хлопцаў, г.зн. на майго бацьку, у якога выявіліся здольнасці да навукі, выпаў выбар „ісці ў людзі”.

Гэтай „дарогай у людзі” была, аднак, толькі парафіяльная школа, а пасля яе „духоўнае вучылішча” пры Жыровіцкім манастыры, куды малым хлопчыкам і паслалі майго бацьку здабываць навуку.

Пасля духоўнага вучылішча бацька некалькі гадоў працаваў настаўнікам народнага вучылішча каля Кобрына, а пазней — у Забуллі на Слонімшчыне.

Бываючы часта ў Жыровічах, ён пазнаёміўся там з маёй маці Марыяй Стальмашук і ажаніўся з ёю ў 1910 годзе. А праз год у іх нарадзілася дачка Глафіра і бацька атрымаў прызначэнне на дзяка ў Вярэйкаўскую парафію каля Ваўкавыска.

У Вярэйках маладую сям’ю застала ў 1914 годзе Першая сусветная вайна. Бацьку адразу мабілізавалі на службу ў артылерыю пад Варшаву.

Летам 1915 года расійская армія пачала адступаць і, дзе магла, прымушала беларускае насельніцтва выязджаць у бежанства ў глыб Расіі. Гэткім чынам мая маці з дачкою, ейнымі бацькамі і братам апынуліся ажно ў Таганрогу. А дзе тады служыў у войску мой бацька — я не ведаю. Вядома толькі, што ён быў накіраваны ў лістападзе 1916 года ў школу прапаршчыкаў у Гатчына.

Скончыўшы гэтую школу, ужо пасля лютаўскай рэвалюцыі, у сакавіку 1917 года бацька служыць у гарнізоне горада Таржка, дзе далучаецца да беларускага нацыянальнага руху сярод вайскоўцаў і нават прымае ўдзел у іхнім з’ездзе.

У лістападзе 1917 года бацька атрымлівае прызначэнне на Румынскі фронт. Але расійская армія хутка капітулюе і пачынае дзяліцца на нацыянальныя адзінкі. Хведара Данілюка выбіраюць ці прызначаюць нацыянальным беларускім камісарам ІV корпуса. Ён рыхтуе адну беларускую роту і накіроўвае яе на Беларусь.

Летам 1918 года бацька вяртаецца ў Вярэйкі. Але Заходняя Беларусь яшчэ была пад немцамі і бацька арганізоўвае Беларускі Нацыянальны Камітэт у Ваўкавыску. Сябры Камітэта купляюць у немцаў збожжа і дапамагаюць беларусам, якія вяртаюцца з бежанства, а таксама паціху займаюць адміністрацыйныя пасады.

На жаль, беларускіх вайскоўцаў на абарону гэтых дасягненняў не хапала, і ў пачатку 1919 года польскае войска пачынае займаць Заходнюю Беларусь і арыштоўваць беларускіх дзеячаў, ды вывозіць іх у канцлагер у глыб Польшчы.

Быў арыштаваны і мой бацька, але ён уцёк з арышту ў Беластоку і падаўся ў Гродна, дзе дзейнічаў Першы Беларускі полк. З Гродна яго накіроўваюць у Коўна, дзе арганізаваліся беларускія адзінкі пры літоўскім войску, у адной з якіх бацька трохі служыць.

Пасля няўдачы з арганізацыяй Першага Беларускага палка і беларускіх аддзелаў пры літоўскай арміі, Хведар Данілюк зноў вяртаецца ў Вярэйкі і служыць у царкве. Летам 1920 года яго арыштоўваюць бальшавікі, але па дарозе на Барысаў ён уцякае і накіроўваецца зноў у Гродна, дзе пачала дзейнічаць Беларуская Вайсковая Камісія, якая павінна была займацца арганізацыяй беларускіх аддзелаў пры Войску Польскім.

— А калі і пры якіх абставінах ён трапляе ў Слуцк?

— У Гродне Хведар Данілюк запісваецца ў Камісію афіцэрам і ў пачатку лістапада 1920 года едзе ў Слуцк, дзе пачалося антыбальшавіцкае паўстанне. Аднак у Слуцк ён з капітанам Якубецкім і падпаручнікам Падгурскім фурманкамі дабрацца не паспяваюць, а далучаюцца да паўстанцаў у Семежаве. Там майго бацьку прызначаюць камандзірам вучэбнай каманды (падафіцэрскае школы) Грозаўскага Палка Слуцкай Брыгады Беларускай Народнай Рэспублікі, а падпаручнік Падгурскі становіцца ягоным памочнікам (капітан Якубецкі праз пару дзён вярнуўся ў Гродна). Паўстанцы, як вядома, з-за нястачы зброі і іншых вайсковых патрэб, не здолелі ўстаяць супраць вялікай Чырвонай Арміі і былі вымушаны перайсці польскую мяжу, дзе ў большасці былі інтэрнаваныя, а падафіцэрская школа, мой бацька і падпаручнік Падгурскі былі пасланыя ў Першы Беларускі батальён у Лодзь.

Пасля Рыжскае дамовы ў красавіку 1921 года Першы Беларускі батальён быў ліквідаваны, бацька вярнуўся дамоў і стаў працаваць святаром. А 24 кастрычніка 1921 года гродзенскім епіскапам Уладзімірам ён быў асвечаны ў святарскую годнасць і прызначаны на парафію ў Сынковічы, а пасля ў Старыя Дзевяткавічы на Слонімшчыне.

— У гэты час Заходняя Беларусь ужо была пад Польшчаю.

— Займацца беларускай дзейнасцю святару тады было немагчыма, бо ён быў у падвойнай няволі: у іерархіі і амаль ва ўсім духавенстве Праваслаўнай Царквы ў Польшчы былі тады не толькі расійскія манархісты, але і чарнасоценцы, плюс да ўсяго польская ўлада лічыла кожнага беларуса за камуніста і дзяржаўнага ворага. Найгорш, аднак, было тое, што масавы беларускі рух у той час быў чырвоны і антырэлігійны, дык спадзявацца на падтрымку з ягонага боку не было як.

Азіраючыся ў мінулае, шкада, што нашы тагачасныя палітыкі не ўбачылі магчымасці стварэння беларускай праваслаўнай партыі, дэвізам якой мог быць кліч: „За веру і зямлю!”. І якая магла б быць не менш масавай, чым «Грамада», ды прычапіцца да яе палякам было б цяжэй.

Таксама лічу, што беларускі рух з-за ягонае абыякавасці да царкоўных спраў не звярнуў увагі на тое, што пасля вайны не хапала праваслаўных святароў і епіскапамі асвячалі белагвардзейцаў, якія кінуліся на гэтую нажыву, а беларусы гібелі на маленькіх гаспадарках, або служылі кволымі ўрадоўцамі.

Наогул, бацьку было цяжка і пры паляках, і пры саветах, і пры немцах. Палякі яго абвінавачвалі ў „антыпольскай дзейнасці”, а ў 1936 годзе асудзілі на шэсць месяцаў. І толькі дакумент з Першага Беларускага батальёна з Лодзі яго выратаваў. Праз тры гады ён быў арыштаваны бальшавікамі. Дзякуючы паказанням сумленных сведкаў, яму ўдалося выратавацца з кіпцюроў НКУС. У 1942 годзе, як былога слуцкага паўстанца, яго хацелі забіць партызаны. Тым не менш, у 1942 годзе мой бацька прымаў удзел ва Усебеларускім Праваслаўным Саборы, на якім урачыста была абвешчана Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква. Дарэчы, вернасць ідэі беларускай аўтакефаліі ён захаваў да канца жыцця.

— І калі сям’я Данілюкоў назаўсёды развіталася з Бацькаўшчынай?

— Сям’я наша пакінула Беларусь у ліпені 1944 года, праз некалькі дзён пасля таго, як я вярнуўся з Другога Усебеларускага Кангрэса з Мінска. Апісаць цяжкае падарожжа ў чужы край і жахлівае жыццё там проста немагчыма. Спачатку мы жылі ў французскай акупацыйнай зоне Германіі, дзе нас французы некалькі разоў перавозілі ў розныя месцы, пакуль у рэшце рэшт не пасялілі каля вялікай цэлюлёзнай фабрыкі.

Пражылі мы там шэсць гадоў і летам 1950 года эмігрыравалі ў Амерыку. Спыніліся ў Нью-Йорку, дзе бацьку давялося пайсці працаваць рабочым на сернікавую фабрыку. Разам з гэтым ён пачынае арганізоўваць першыя ў Амерыцы парафіі Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы. А калі быў куплены беларусамі кафедральны сабор св. Кірылы Тураўскага ў Брукліне і ў Нью-Йорк прыехаў епіскап Васіль — усе справы бацька перадаў яму. А летам 1960 года бацькі не стала.

— Спадар Барыс, дзякуй Вам за такі грунтоўны расказ пра Вашага бацьку. А чым Вы асабіста гэтыя 60 апошніх гадоў займаліся на чужыне?

— З восені 1944 да пачатку 1951 гадоў я з сям’ёю жыў у Нямеччыне. Калі бацька працаваў на фабрыцы, я ездзіў вучыцца на інжынера-будаўніка ў Мюнхенскі універсітэт. Адначасова зарабляў я маркі ад продажу кавы і адзення, якія атрымліваў ад дабрачынных арганізацый. Прадаваў іх яўрэям-уцекачам у Мюнхене. Мая жонка таксама ўладкавалася на працу ў адну французскую ўстанову. Тады я пачаў займацца і беларускімі справамі. У Беларускім студэнцкім згуртаванні ў Мюнхене быў сябрам рэдакцыйнай калегіі, што выдала некалькі нумароў часопісу „Крывіцкі Сьветач”, прымаў удзел у іншых беларускіх культурна-масавых мерапрыемствах. А вясною 1948 года я быў прыняты ў Раду Беларускай Народнай Рэспублікі.

Але доўга працягваць навуку мне не ўдалося, бо не было грошай. Таму далей я займаўся самаадукацыяй: шмат чытаў кніг, газет, часопісаў, займаўся магчымай беларускай дзейнасцю, ды дапамагаў бацьку ў царкоўных справах. А калі прыехаў у Амерыку — давялося працаваць на самых розных работах, а пасля знайшоў працу чарцёжніка ў фірме, якая праектавала дарогі, дзе і адпрацаваў 25 гадоў, пакуль не пайшоў на дзяржаўную пенсію. Да сённяшніх дзён у ЗША займаюся таксама рознымі беларускімі і рэлігійнымі справамі.

— Ці пашанцавала Вам хоць раз пасля вайны пабываць на Беларусі, ці ў іншых рэспубліках былога Савецкага Саюза?

— У Беларусі я, на вялікі жаль, не быў, бо сваякоў у мяне тут ужо няма, а ў не ачышчаны ад саветчыны край не хацелася ехаць. Восенню 1997 года надарылася мне паехаць па царкоўных справах на тыдзень у Кіеў, дзе ўкраінізацыя заўважвалася ў большай ступені, але савецкасць адчувалася таксама.

Падчас таго самага падарожжа давялося затрымацца мне і ў чэшскай Празе, дзе нацыянальнае жыццё ўжо поўнасцю адрадзілася, але шкода ад савецкай акупацыі яшчэ ёсць.

— Што сабой сёння ўяўляе беларуская дыяспара ў ЗША?

— Беларуская эміграцыя ў ЗША праходзіць сёння змену пакаленняў. Дзеячы і працаўнікі пасляваеннай эміграцыі, якія шмат зрабілі для прапаганды беларускай справы, альбо ўжо адышлі на той свет, альбо на парозе адыходу. Але на іх месца з’явілася новая беларуская эміграцыя, якая, аднак, мае характар больш эканамічны і не вельмі спешная да беларускае грамадскае актыўнасці.

Хвалюе найперш тое, што ў ЗША ёсць нямала новых эмігрантаў з добрай вышэйшай адукацыяй, але яны не горнуцца, як іхныя папярэднікі, да нацыянальнае працы.

Усё ж, Беларуска-амерыканскае задзіночанне ў Нью-Йорку, збірае на сваіх сходах паважную колькасць прысутных і таму будучыня гэтае арганізацыі выглядае забяспечанай. Шкада толькі, што ў іншых вялікіх гарадах Амерыкі, дзе таксама нямала новых беларускіх эмігрантаў, арганізацыйная дзейнасць слабейшая, альбо яе зусім няма.

— Спадар Барыс, Вы вельмі веруючы чалавек. Шмат сілаў і здароўя аддаяце Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царкве. Нават выдаяце часопісы „Царкоўны Пасланец” і „Навіны з роднае Сьвятыні”. Раскажыце крыху пра Вашу і наогул беларускую царкоўную дзейнасць у ЗША.

— Свая царква на эміграцыі вельмі патрэбна. Хопіць таго, што ў сярэдзіне ХХ стагоддзя сотні тысяч беларускіх сялян, якія эмігрыравалі ў Паўночную і Паўднёвую Амерыку ў першай палове ХХ стагоддзя, былі замануты ў расійскую царкву, сталі спярша расійскімі, а пасля і савецкімі патрыётамі.

Апрача таго, існаванне беларускіх праваслаўных парафій у замежжы важна яшчэ і таму, што царкоўныя будынкі пазбаўленыя ўсіх падаткаў і іх залы выкарыстоўваюць на розную дзейнасць грамадскія арганізацыі, якія не маюць дастаткова ўласных сродкаў на ўтрыманне сваіх будынкаў. Нарэшце, царква, нават на эміграцыі, можа быць выкарыстана і для варожых палітычных мэтаў, ды і для асабістай карысці, што таксама прадэманстравала пасляваенная беларуская эміграцыя.

Яшчэ ў Нямеччыне беларуская пасляваенная Царква раскалолася на дзве часткі: БНРаўскую (што падтрымлівала аднаўленне БАПЦ) і БЦРаўскую. Нагадаю, БНР — Беларуская Народная Рэспубліка была створана 25 сакавіка 1918 года, а БЦР — Беларуская Цэнтральная Рада — падчас нямецкай акупацыі.

— Спадар Барыс! Вы пражылі доўгае жыццё. Што Вы хацелі б вярнуць назад, што Вам не ўдалося за Вашыя гады ўжыццявіць, здзейсніць?

— Дзякуючы Божай апецы і заступніцтву Жыровіцкай Божай Маці, маё жыццё, хоць мяне і не песціла, але абышлося са мною даволі ласкава. І таму шкадую ў ім я толькі аднаго, што не выпала мне стаць беларускім філолагам ці фалькларыстам, ды вывучаць у сваім краі нашы народныя гутаркі, песні і звычаі.

— Якая сёння ёсць мара ў Барыса Данілюка?

— Каб наша Бацькаўшчына стала сапраўды незалежнай, дэмакратычнай і заможнай краінай. А наш народ вярнуў сабе ягонае даўняе імя „ліцьвіны”, а дзяржава вярнула назоў „Вялікае Княства Літоўскае”, у якой канстытуцыйныя правы былі б замацаваныя ў ІV Літоўскім Статуце.

— Што Вы хочаце пажадаць сваім землякам на Бацькаўшчыне?

— Адчуць нацыянальную годнасць і нічога не баяцца.

Гутарыў Сяргей ЧЫГРЫН