Помнік літары Л

Віталь ВОРАНАЎ

Сярод усіх сімвалаў беларускай мовы ёсць адзін, які для беларусаў Падляшша павінен мець асаблівае значэнне. Гэта не літара Ў, якая стала сімвалам беларускай мовы і пісьменнасці, не спецыфічныя словы мясцовых гаворак і нават не асобныя граматычныя формы. Гэта літара Л — як сімвал цвёрдага беларускага гуку [л].

На першы погляд можа здавацца, што гаворка ідзе пра нязначную фанетычную асаблівасць. Усяго адзін гук. Аднак гісторыя моў неаднаразова паказвала, што лёс цэлых моўных супольнасцей часам вырашаецца менавіта на ўзроўні такіх, здавалася б, дробязей. Для беларусаў Падляшша цвёрды гук [л] — гэта не проста адзін з гукаў мовы. Гэта адзін з галоўных маркераў моўнай і культурнай асобнасці.

Межы паміж мовамі не заўсёды праходзяць па слоўніках і граматыках. Часта яны праходзяць праз вымаўленне. Чалавек можа карыстацца вельмі падобнымі словамі, будаваць падобныя сказы, але дастаткова пачуць некалькі фраз, каб адразу адчуць, да якой моўнай традыцыі ён належыць. Для Падляшша такой мяжой з’яўляецца менавіта цвёрдае Л. Яно выразна паказвае, дзе яшчэ захоўваецца беларуская фанетычная прастора і дзе ўжо пачынаецца польская.

Менавіта таму страта гэтага гука мае значэнне значна большае, чым можа здавацца. Гэта не проста адна з мноства фанетычных змен. Гэта пачатак размывання моўнай мяжы. Прычым самае небяспечнае адбываецца не тады, калі чалавек ужо пераходзіць на польскае вымаўленне. Найгоршае (...)