Шляхта на агародзе

Ганна КАНДРАЦЮК

— У натоўпе кірмашу ці ў царкве, ужо на першы погляд, адрозніваюцца ад іншых, хаця і ў такіх жа лапцях, такой жа світцы — шляхта ад мужыкоў. Найбяднейшы галыш, хадачковы або сярмяжны шляхціч, у выглядзе, у антрапалагічных рысах, у бліску вока, а нават у спосабе закручвання вусоў, хоць у мужыцкай світцы, хоць у дзіравых парцяных портках як рэшта натоўпу, а ўсё відаць, што ў сямейнай скарбніцы-куфры захоўвае „бумагі” — шляхоцкія граматы, найчасцей з часоў Баторыя або каралевы Боны.

— А шляхта тут не абы-якая, — пісаў у адзін тон Міхал Марчак у даваенным даведніку — яна хоць з накінутай ёй праваслаўнай верай, а свядома свайго польскага і класавага паходжання і нават на могілках відочная гэтая розніца, дзе шляхта пакоіцца ў сваім, асобным ад мужыкоў, баку.

* * *

І сёння нашчадкі столінскай шляхты адрозніваюцца ад звычайных калгаснікаў і пралетараў. Наўрад, ці ў смак гэтае адрозненне вышэйзгаданым падарожнікам. Бо Століншчына ў Рэспубліцы Беларусь вылучаецца тым, чым Арляншчына ў Польшчы, карацей — адсюль родам трэць усяго праваслаўнага духавенства.

Гэты феномен адлюстраваны нават у краявідзе, яшчэ далёка да Рубеля, з-за балот і старога пакручастага разгалінавання ракі Гарынь, вырастаюць як з-пад зямлі блакітныя купалы цэркваў. На месцы раскажуць яшчэ пра цуд, пра крыж-камень, які „вырастае” з зямлі.

У Рубель, непадалёк мяжы з Украінай, едзем добрай асфальтавай дарогай ад Століна. Першае адгалінаванне ракі перасякаем паромам, другое і трэцяе — па аграмадным мосце, збудаваным тры гады таму.

У пачатку мясцовасці дзве царквы — драўляная Свята-Міхайлаўская з 1796 года і мураваная, пабудаваная на працягу апошніх гадоў за кошт вернікаў.

— Пэўна, адна шляхце, а другая — мужыкам, — думаеш пад уплывам прачытанага ў даваенных даведніках.

Мясцовыя ўспрымаюць гэта як анекдот і зводзяць на зямлю:

— Бо ў старой царкве ўжо не памясціліся.

* * *

Як сведчаць крыніцы, у Рубелі, вядомым раней як Любэр, пражываюць нашчадкі рыцара Разана. Мясцовасць дараваў яму сам кароль Ягайла. У 1511 г. князь Ян Яраслаў Бароўскі перадаў яе роду Зымойгевічаў. Да часоў айчыннай вайны Рубель лічыўся самым вялікім засценкам Століншчыны. Сёння пражывае тут за тры тысячы жыхароў.

— А як ваша прозвішча? — пытаю у сімпатычнай жанчыны, якая разам з дачкой прывезла з поля воз морквы.

— Мамановіч.

У мясціне захаваліся таксама гістарычныя прозвішчы: Разановічы, Пашкевічы, Маслякевічы, Жалігоўскія.

Пра антрапалагічныя рысы нашчадкаў шляхты пісаць мне складана. Мяшае іх свойскі выгляд, характар. Усе, як добрыя сваякі, здаюцца мне тут прыгожымі і ветлівымі, рады з маршу завесці гутарку з прыезджым.

— Нэвжэ вы з Пульшчы? — здзіўляюцца маці з дачкой.

— З Білосточчыны, — і мроіцца мне, што стаяю сярод вуліцы ў Орлі або Дубічах-Царкоўных. Бо ў гэтым засценку размаўляюць гаворкай такой, як у нас, у Орлі. Чамусьці тут нахабна праследвае і арлянская прыказка: Наша Вуорля, наш Іван — хто нэ з Вуорлі, то нэ пан!

* * *

Восем кіламетраў далей, у Альпені, здаецца што я ўжо ў Чыжах (тут мяккае вымаўленне). Маім прывідам спрыяе кашмарная стома, якая налятае ад інтэнсіўнасці ўражанняў.

Нашчадкі шляхты і тут не супадаюць з даваеннымі ўзорамі. Замест хлеба і солі, нас, як „палякаў”, сустракае нечаканая аплявуха:

— У нас лучче было жыть, как у вас! — грыміць, як у часы халоднай вайны, альпеньскі старажыл.

— А помніце, как за тэлевізарамі да нас прыязджалі? — цягне дзед і патрасае кійком.

Адчакаўшы сваё, перабіваем ветэрану манадрам.

— А мы да вашай жонкі, — кажам, — каб пра уніяцкую царкву расказала. Пра часы уніі, якую тут завялі ў даваенны час, цётка ўспамінае з настальгіяй.

— Людзі падзяліліся на два бакі. Уніяты не дазвалялі жаніцца з праваслаўнымі, а праваслаўныя з уніятамі. Бо адны і другія лічылі сябе лепшымі. Пасля вайны ўсё зацерлася, зараз у Альпені адны праваслаўныя.

Альпень, як і Рубель, мае старажытную метрыку. У 1479 годзе княгіня Ганна Свідрыгайлаўна дарыць мясцовасць Зянону Альпінскаму. З 1515 г. князь Ян Яраславіч Бароўскі надае яе Зянону Ляшкевічу і Яну Тугай-Ліпскаму, што пацвярджае граматай каралева Бона. У 1551 г. Альпень належыць братам Чэрнышэвічам-Канапліцкім. Прывілеі мясцовай шляхты пацвярджае ў 1669 г. Міхал Карыбут-Віснявецкі.

У пачатку мясцовасці захавалася Успенская царква з 1888 года. Уніяцкі храм, у якім пасля вайны зрабілі магазін, не існуе.

* * *

— А шляхта тут не абы-якая — паўторым за даваеннымі даведнікамі, — і зараз нашчадкі верныя феадальным традыцыям.

Каля царквы знаёмімся са спадарыняй Марыяй, якая пад неба расхвальвае прэзідэнта Аляксандра Лукашэнку:

— Ён добры, ён за народам! — дэкларуе маладзіца. Апавядае як прэзідэнт асабіста дапамог жыхарам Альпеня, карацей, асабіста павысіў цану на малако.

Калі ў іх калгасе перасталі даваць зарплату, людзі не здаліся, не апусцілі рук. Сабраліся і паехалі ў Столін на скаргу. Тут у раёне прыняў іх чыноўнік, чалавек з вертыкалі прэзідэнта. Ён выслухаў іх пратэст і яшчэ пры ўсіх пазваніў у Мінск. Праз колькі дзён у іх калгас пазваніў сам прэзідэнт. Ён загадаў старшыні калгаса павысіць у два разы цану малака. І зараз, хаця ў калгасе не даюць зарплаты, за літр малака, якое калгас скуплівае ад гаспадароў, плацяць прыблізна як у магазіне, аж 400 рублёў — на нашы грошы выходзіць — пяцьдзесят грошаў.

У параўнанні з іншымі мясцовасцямі Палесся „шляхоцкія” аколіцы — задбаныя і багатыя. Тут, нягледзячы на феадальныя адносіны з кіраўніком дзяржавы, адкрыліся на капіталізм.

* * *

У Велемічах, чарговай шляхецкай мясціне, пабудавалі шыкоўныя катэджы. Пры вуліцы шарэнгі з крамамі і рух як на біржы. Сярод тавараў адна гародніна. Прадаюць яе таксама проста з вазоў, трактароў і грузавікоў.

— Уся ваколіца жыве з гародніны, — кажа Марыя. — Людзі пабралі ўчасткі ў калгасе і вырошчваюць моркву, буракі, цыбулю. На загонах, якія даюць нядрэнны прыбытак, працуюць цэлыя сем’і. У ролі пасрэднікаў тут чорныя — так па засценках завуць каўказцаў і армян — яны скупляюць тавар і пасля прадаюць у Пецярбургу. За кілаграм морквы, на месцы, зарабяюць па З50 рублёў, амаль столькі за літр малака, пасля прэзідэнцкага павышэння. Ідзе, здаецца, да старога, калі шляхціч на загародзе — г.зн. „на агародзе” — будзе роўны ваяводзе!